لوگو بانک های قدیمی
در پهنه تاریخ معاصر ایران، بانکها تنها محل گردش سرمایه نبودهاند؛ آنها شاهدان بیصدای تحولات سیاسی، تغییر رژیمها و گذار از عصر سلطنت به عصر جمهوری بودهاند. هر لوگو، هر نام و هر شعبهای، بخشی از داستانِ گذار این سرزمین از سنت به مدرنیته است. در ادامه، به بررسی یکی از جذابترین فصلهای این تاریخ، یعنی ظهور و سقوط یا ادغام بزرگترین بانکهای ایران میپردازیم.
۱. عصر آغازین؛ از قاجار تا ادغامهای بزرگ
بانک ایران و انگلیس: میراثی از عصر قاجار
داستان از سال ۱۲۷۸ خورشیدی آغاز شد؛ زمانی که ایران در دوران ناصرالدینشاه قاجار، نخستین قدمها را برای پیوند با اقتصاد جهانی برمیداشت. بانک ایران و انگلیس با اصالتی که از اواخر قرن نوزده میلادی ریشه داشت، تا سال ۱۳۵۷ فعالیت کرد. اگرچه هویت طراح این نشان در هالهای از ابهام باقی مانده، اما این پرسش همواره مطرح است که آیا طراحی این لوگو بازتابدهنده سلیقه اروپاییِ آن دوران بوده یا رگههایی از هنر ایرانی در آن نهفته است؟ پس از انقلاب، این بانک به درون تار و پود بانک تجارت ادغام شد تا میراث خود را به نهادی جدید بسپارد.
بانک ملی ایران: درخشش میان اعتماد و جنجال
در سال ۱۳۰۷، با تأسیس بانک ملی ایران، دوران جدیدی در خودکفایی اقتصادی گشوده شد. لوگوی این بانک که در ابتدا با نماد «نبرد شیر و شهریار» شناخته میشد، پس از انقلاب ۵۷ دچار دگرگونی شد تا با هویت جمهوری اسلامی همسو گردد.
شعار ماندگار این بانک، یعنی «هرجا سخن از اعتماد است، نام بانک ملی ایران میدرخشد»، همواره با شکوه دنبال شده است؛ اما تاریخ، نام این بانک را در پروندههای جنجالی نیز ثبت کرده است. از اختلاسهای بزرگ میاندورهای گرفته تا پروندههای نظیر «الماکاسب»، نام مدیرعاملانی چون محمودرضا خاوری و اسدالله میراصلانی، در کنار نام این بانک در تاریخ اقتصادی ایران نقش بست.
۲. بانکهای تخصصی؛ معماران ساختار و مسکن
بانک رهنی ایران: ستونهای مسکن
در سال ۱۳۱۷، زمانی که نیاز به سازماندهی فضای شهری احساس میشد، بانک رهنی ایران بهعنوان سومین بانک ایرانی و یک نهاد تخصصی در امور مسکن متولد شد. این بانک با هدف تأمین مسکن و اعطای تسهیلات در ازای رهن اموال، نقشی حیاتی در پروژههای ساختمانی از سال ۱۳۲۳ تا ۱۳۵۷ ایفا کرد. پس از دوران انقلاب و ملی شدن بانکها، این نهاد در دلِ مجموعه عظیمی از بانکها (از جمله بانک مسکن، بانک ساختمان و پاسارگاد) ادغام شد تا قدرت خود را در قالب بانک مسکن بازتعریف کند.
۳. عصر نوآوری و بانکهای خصوصی
بانک تهران: پیشگامِ مدرنیته
در اردیبهشت ۱۳۳۲، در ایام دولت محمد مصدق، بانک تهران با روحیهای نوظهور پا به عرصه گذاشت. این بانک تنها یک نهاد مالی نبود؛ بلکه نخستین بانک ایرانی بود که مفهوم «کارت اعتباری» را به جامعه معرفی کرد و گویی با این کار، مسیر مدرنسازی مصرف را در ایران هموار ساخت. سرانجام، در سال ۱۳۵۸، بانک تهران در قالب یک ادغام عظیم، بخشی از بدنه قدرتمند بانک ملت شد.
بانک داریوش: میراث سرمایهداران
بانک داریوش (تأسیس ۱۳۵۲) نمونهای از همکاری میان سرمایهداری صنعتی و موسسات خارجی بود. با حضور چهرههای برجستهای نظیر جعفر اخوان (از موسسین جیپ ایران)، این بانک توانست جایگاه ویژهای در میان بانکهای خصوصی پیدا کند، هرچند پس از انقلاب، سرنوشت آن نیز مانند بانک تهران، به ادغام در بانک ملت ختم شد.
بانک تجارتی ایران و هلند: پیوند با اروپا
این بانک با تمرکز در قلب تهران (خیابان سعدی)، نمادی از پیوند اقتصادی ایران با اروپا بود. بانک ایران و هلند با بهرهگیری از پیشرفتهترین تجهیزات انفورماتیک زمان خود، گویی از آینده به ایران نگاه میکرد؛ تا اینکه پس از انقلاب، در ساختار بانک تجارت ادغام شد.
۴. اسطورهها و نمادهای ماندگار
بانک صادرات و معادن ایران: اسب بالدار و میراث ساسانی
یکی از زیباترین و پرمعناترین داستانهای طراحی لوگو متعلق به بانک صادرات و معادن ایران است. ادوارد ژوزف، مدیرعامل وقت، لوگویی را پیشنهاد داد که ریشه در یک شیء عتیقه داشت: یک «اسب بالدار» که از یک عتیقهفروشی در خیابان ناصرخسرو خریداری شده بود.
این اسب، تنها یک تصویر نبود؛ بلکه نمادی از سرعت، استقامت و بلندپروازی بود که یادآور مهر نقشین انوشیروان ساسانی بود. این بانک که با تلاش افرادی چون محمدعلی مفرح در سال ۱۳۳۱ بنیان نهاده شد، پس از انقلاب به مالکیت دولت درآمد و امروز با حضور در بورس، فصل جدیدی از حیات خود را سپری میکند.
بانک سپه: از ارتش تا تعاون
داستان بانک سپه، داستانی از تغییر نامهای مکرر برای رسیدن به یک هویت واحد است. این بانک که در سال ۱۳۰۴ با نام «بانک پهلوی قشون» برای امور مالی نظامیان تأسیس شد، به سرعت از حصار ارتش خارج شده و به یک بانک کشوری تبدیل شد. از «بانک پهلوی ایران» تا «بانک تعاونی سپه» و در نهایت بازگشت به نام «بانک سپه»، این نهاد همواره خود را با نیازهای اقتصادی زمانه (از امور تجاری تا امور تعاونی) بازآرایی کرده است. طراحی لوگوی این بانک نیز اثر هنرمند برجستهای چون فردریک تالبرگ است که به آن شخصیتی بینالمللی بخشید.
۵. گمشدههای تاریخ
در میان این همه شکوه، نامهایی چون بانک اصناف ایران نیز به چشم میخورند؛ بانکهایی که در دوران پهلوی دوم مانند قارچ روییدند اما به دلیل نبود اسناد مدون و آرشیوهای دقیق، امروزه تنها به عنوان نامهایی در تاریخِ مخدوشِ بانکداری ایران شناخته میشوند.
نویسنده.آریان جوانبخت
